Απόψεις – θέσεις Παγκύπριας Ένωσης Δασολόγων αναφορικά με τη συζήτηση των: «Ο περί Μετονομασίας του Υπουργείου Εσωτερικών Νόμος του 2026» & «Ο περί Πολιτικής Προστασίας και Συναφή Θέματα Νόμος του 2026»

ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η συζήτηση για την Πολιτική Προστασία οφείλει να ξεκινά από μία σαφή επιστημονική, νομική και θεσμική κατανόηση των εννοιών του κινδύνου ή της απειλής, του συμβάντος, της καταστροφής και της κρίσης και, κυρίως, από τον τρόπο με τον οποίο ένα οργανωμένο κράτος προλαμβάνει, αξιολογεί, κλιμακώνει και διαχειρίζεται τις συνέπειές τους.

Οι έννοιες αυτές δεν είναι ταυτόσημες και δεν πρέπει να συγχέονται. Ο κίνδυνος ή η απειλή αφορά ένα δυνητικά επιβλαβές φυσικό, βιολογικό, τεχνολογικό ή ανθρωπογενές φαινόμενο ή δραστηριότητα. Η εκδήλωση του κινδύνου δημιουργεί ένα συμβάν, το οποίο μπορεί να παραμείνει περιορισμένο και διαχειρίσιμο στο πλαίσιο της συνήθους λειτουργίας των αρμόδιων υπηρεσιών ή, αναλόγως της έντασης, της έκτασης, της τρωτότητας και των συνεπειών του, να εξελιχθεί σε καταστροφή.

Στον Μηχανισμό Πολιτικής Προστασίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως «καταστροφή» νοείται κατάσταση η οποία έχει ή ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στους ανθρώπους, στο περιβάλλον ή στην περιουσία, περιλαμβανομένης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Κατά συνέπεια, δεν είναι κάθε φυσικό ή ανθρωπογενές φαινόμενο αυτομάτως «καταστροφή». Καταστροφή υφίσταται όταν το φαινόμενο δημιουργεί ή απειλεί να δημιουργήσει κατάσταση με σοβαρές επιπτώσεις στους ανθρώπους, στο περιβάλλον, στην περιουσία ή στην πολιτιστική κληρονομιά.

Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης, αφού ένας σεισμός, μία πυρκαγιά, μία επιδημία, μία πανδημία, ένα βιομηχανικό ή άλλο ατύχημα, καθώς και φαινόμενα βραδείας εξέλιξης, όπως η ξηρασία ή η απερήμωση, αποτελούν κατηγορίες κινδύνων ή συμβάντων που δύνανται, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να οδηγήσουν σε καταστροφή. Δεν συνιστούν όμως αυτοδικαίως «καταστροφή» μόνο λόγω της ονομασίας τους.

Αντίστοιχα, η κρίση αποτελεί διαφορετική έννοια. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο ολοκληρωμένης πολιτικής αντιμετώπισης κρίσεων, κρίση είναι κατάσταση τέτοιας έκτασης, πολυπλοκότητας ή πολιτικής σημασίας ώστε να απαιτεί ευρύτερο διατομεακό συντονισμό και αντιμετώπιση σε πολιτικό ή στρατηγικό επίπεδο. Μία καταστροφή μπορεί, λόγω της έκτασης, της διάρκειας, των αλυσιδωτών συνεπειών ή της αδυναμίας των συνήθων μηχανισμών να ανταποκριθούν επαρκώς, να εξελιχθεί σε κρίση. Αντίστροφα, μπορεί να υπάρξει σοβαρή κρίση χωρίς να έχει προηγηθεί καταστροφή.

Η διάκριση αυτή δεν είναι ούτε λεκτική ούτε θεωρητική, έχει άμεση νομική και επιχειρησιακή συνέπεια, διότι πρέπει να καθορίζει πότε και σε ποιο επίπεδο ενεργοποιείται ο Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας. Η ύπαρξη ενός κινδύνου δεν μπορεί να συνεπάγεται αυτομάτως πλήρη ενεργοποίηση του μηχανισμού, όπως και κάθε συμβάν δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως καταστροφή ή κάθε καταστροφή ως κρίση. Η ενεργοποίηση πρέπει να είναι κλιμακωτή και ανάλογη της σοβαρότητας, της έκτασης, των συνεπειών και της επάρκειας των υφιστάμενων δυνατοτήτων απόκρισης.

Ακριβώς γι’ αυτό απαιτείται σαφής διάκριση μεταξύ τακτικού, επιχειρησιακού και στρατηγικού επιπέδου. Άλλο είναι η διοίκηση των δυνάμεων στο πεδίο, άλλο ο επιχειρησιακός συντονισμός πολλών υπηρεσιών και άλλο η στρατηγική ή πολιτική λήψη αποφάσεων. Όταν τα επίπεδα αυτά συγχέονται, δημιουργούνται επικαλύψεις, κενά ευθύνης, καθυστερήσεις και σύγκρουση αρμοδιοτήτων.

Τα τρία επίπεδα δράσης

Ένα σύγχρονο σύστημα Πολιτικής Προστασίας οφείλει να στηρίζεται σε διακριτά αλλά αλληλοσυνδεόμενα επίπεδα διοίκησης, συντονισμού και λήψης αποφάσεων: τακτικό επίπεδο (tactical level – επιχειρήσεις στο πεδίο), επιχειρησιακό επίπεδο (operational level – σχεδιασμός και διοίκηση της δράσης από τις αρμόδιες υπηρεσίες) και στρατηγικό ή πολιτικοστρατηγικό επίπεδο (strategic / political-strategic level – στρατηγική κατεύθυνση και πολιτικές αποφάσεις). Η σύντομη αυτή επεξήγηση των όρων είναι σημαντική, ώστε να αποφεύγεται η γλωσσική σύγχυση μεταξύ «τακτικού» και «επιχειρησιακού» και, κυρίως, να καθίσταται σαφές ότι πρόκειται για διαφορετικές λειτουργίες και επίπεδα ευθύνης.

Η διάκριση αυτή δεν αποτελεί απλώς οργανωτική επιλογή, αλλά αποσκοπεί στη σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων. Αυτό επιτυγχάνει τη διατήρηση της θεσμικής και επιχειρησιακής ευθύνης κάθε εμπλεκόμενου φορέα και στην αποτροπή σύγχυσης μεταξύ της εκτέλεσης ενεργειών στο πεδίο, του επιχειρησιακού σχεδιασμού και της διοίκησης των αρμόδιων υπηρεσιών, του μεταξύ τους συντονισμού και της στρατηγικής ή πολιτικής λήψης αποφάσεων.

  • Στο τακτικό επίπεδο πραγματοποιείται η άμεση δράση στο συμβάν. Εκεί επιχειρούν οι καθ’ ύλην αρμόδιες δυνάμεις και υπηρεσίες για την εκτέλεση συγκεκριμένων αποστολών, όπως κατάσβεση, διάσωση, εκκένωση πληθυσμού, παροχή επείγουσας υγειονομικής φροντίδας, αστυνόμευση, προστασία κρίσιμων υποδομών και άλλες εξειδικευμένες επιχειρήσεις. Η διοίκηση και ο άμεσος έλεγχος των δυνάμεων αυτών ασκούνται από τις αρμόδιες δομές κάθε σώματος ή υπηρεσίας, σύμφωνα με τη νομοθεσία, τα επιχειρησιακά τους σχέδια και την καθορισμένη αλυσίδα διοίκησης. Η ανάγκη συνεργασίας ή συντονισμού με άλλους φορείς δεν μεταβάλλει από μόνη της αυτή την αρμοδιότητα.
  • Στο επιχειρησιακό επίπεδο κάθε αρμόδια υπηρεσία μετατρέπει τους ευρύτερους στόχους σε επιχειρησιακό σχεδιασμό, κατανέμει τις δικές της δυνάμεις και μέσα, καθορίζει προτεραιότητες, αξιολογεί ανάγκες και ελλείψεις και υποστηρίζει την τακτική δράση των μονάδων της στο πεδίο. Οι αποφάσεις που αφορούν τον τρόπο ανάπτυξης, διάθεσης και αξιοποίησης των δυνάμεων κάθε υπηρεσίας λαμβάνονται από τα κατά νόμο αρμόδια όργανα της ίδιας της υπηρεσίας, σύμφωνα με την οικεία αλυσίδα διοίκησης και τα εφαρμοζόμενα σχέδια.
  • Στο στρατηγικό ή πολιτικοστρατηγικό επίπεδο καθορίζονται οι γενικές προτεραιότητες, οι εθνικοί στόχοι και οι κρίσιμες πολιτικές επιλογές, ιδίως όταν η κατάσταση υπερβαίνει τις συνήθεις δυνατότητες των επιμέρους υπηρεσιών ή αποκτά ευρύτερη κοινωνική, οικονομική, υγειονομική, περιβαλλοντική, αμυντική ή διεθνή διάσταση. Στο επίπεδο αυτό λαμβάνονται αποφάσεις που αφορούν την κατανομή στρατηγικών πόρων, τη συνολική κρατική κινητοποίηση, την ενεργοποίηση ειδικών μηχανισμών και, όπου απαιτείται, την προσφυγή σε διεθνή συνδρομή.

Τα τρία επίπεδα δεν λειτουργούν απομονωμένα ούτε αποκλειστικά με κατεύθυνση από πάνω προς τα κάτω. Προϋποθέτουν συνεχή και αμφίδρομη ροή πληροφόρησης. Από το τακτικό επίπεδο μεταφέρονται προς τις αντίστοιχες επιχειρησιακές δομές η πραγματική εικόνα του πεδίου, οι ανάγκες και οι περιορισμοί. Οι επιχειρησιακές δομές των αρμόδιων υπηρεσιών αξιολογούν τις πληροφορίες αυτές, προσαρμόζουν τον σχεδιασμό τους και, όταν απαιτείται ευρύτερη κρατική απόφαση, τροφοδοτούν το στρατηγικό επίπεδο με τεκμηριωμένη εικόνα και εισηγήσεις. Αντίστροφα, οι στρατηγικές προτεραιότητες και πολιτικές κατευθύνσεις μεταφράζονται από κάθε αρμόδια υπηρεσία σε επιχειρησιακό σχεδιασμό και, στη συνέχεια, σε συγκεκριμένες ενέργειες στο πεδίο.

Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η ύπαρξη σαφών διαδικασιών κλιμάκωσης και αποκλιμάκωσης της συνολικής διαχείρισης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ενεργοποίηση ανώτερου επιπέδου καταργεί ή απορροφά τις αρμοδιότητες των κατώτερων. Ένα περιστατικό πρέπει να αντιμετωπίζεται στο χαμηλότερο αρμόδιο επίπεδο που διαθέτει επαρκείς δυνατότητες για την αποτελεσματική διαχείρισή του. Η ενεργοποίηση ευρύτερου συντονισμού ή στρατηγικής διαχείρισης δικαιολογείται όταν η σοβαρότητα, η έκταση, η πολυπλοκότητα, οι διατομεακές επιπτώσεις ή η ανεπάρκεια των διαθέσιμων δυνατοτήτων το επιβάλλουν. Όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν, η διαχείριση πρέπει να επανέρχεται στο κατάλληλο αρμόδιο επίπεδο.

Ο σχεδιασμός αυτός δεν μπορεί να διαμορφώνεται την ώρα της καταστροφής ή της κρίσης. Οι αρμοδιότητες κάθε επιπέδου, οι αλυσίδες διοίκησης των επιμέρους υπηρεσιών, τα σημεία μεταξύ τους συντονισμού, τα κριτήρια κλιμάκωσης, οι διαδικασίες ενεργοποίησης και η ροή πληροφόρησης πρέπει να είναι προκαθορισμένα, θεσμικά κατοχυρωμένα, γνωστά στις εμπλεκόμενες υπηρεσίες και δοκιμασμένα μέσω ασκήσεων και επιχειρησιακής εκπαίδευσης.

Συντονισμός δεν σημαίνει κατάργηση αρμοδιοτήτων

Η ύπαρξη ενός κεντρικού μηχανισμού συντονισμού δεν συνεπάγεται ότι οι εμπλεκόμενες υπηρεσίες απολέσουν τη θεσμική, διοικητική ή επιχειρησιακή τους αρμοδιότητα, ούτε ότι ένας κεντρικός συντονιστής αποκτά αυτομάτως εξουσία διοίκησης επί κάθε εμπλεκόμενου σώματος. Ο συντονισμός αποσκοπεί στη διασφάλιση κοινής επιχειρησιακής εικόνας, στη διαλειτουργικότητα, στην ανταλλαγή πληροφοριών και στην εναρμόνιση των ενεργειών των εμπλεκόμενων φορέων, χωρίς να υποκαθιστά τις νόμιμες αλυσίδες διοίκησης.

Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, το θεσμικό μοντέλο του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας είναι χαρακτηριστικό: ο Μηχανισμός ενισχύει τη συνεργασία και τον συντονισμό μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών, χωρίς να αναιρεί την πρωταρχική ευθύνη κάθε κράτους μέλους για την προστασία του πληθυσμού, του περιβάλλοντος και της περιουσίας στην επικράτειά του. Αντίστοιχα, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Συντονισμού Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών λειτουργεί ως κεντρικός μηχανισμός συντονισμού, ανταλλαγής πληροφοριών και κινητοποίησης συνδρομής και όχι ως υπερκείμενη δομή διοίκησης των εθνικών υπηρεσιών Πολιτικής Προστασίας.

Η ίδια αρχή ισχύει και για τη ροή της πληροφορίας. Η στρατηγική κατεύθυνση μεταφέρεται προς το επιχειρησιακό και το τακτικό επίπεδο, ενώ η πραγματική εικόνα από το πεδίο πρέπει να μεταφέρεται έγκαιρα προς τα ανώτερα επίπεδα, ώστε οι αποφάσεις να βασίζονται σε πραγματικά δεδομένα και επικαιροποιημένη επιχειρησιακή εικόνα.

Σε κάθε σύγχρονο σύστημα Πολιτικής Προστασίας, επομένως, το ουσιαστικό ζήτημα δεν είναι απλώς ποιος φέρει τον τίτλο του συντονιστή, αλλά κατά πόσον το θεσμικό πλαίσιο καθορίζει με ακρίβεια ποιος διοικεί, ποιος συντονίζει, ποιος αποφασίζει, ποιος διαθέτει ή δεσμεύει πόρους και υπό ποιες προϋποθέσεις ενεργοποιούνται ή κλιμακώνονται τα διαφορετικά επίπεδα διαχείρισης. Η αρχή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για το υπό εξέταση κυπριακό νομοθετικό πλαίσιο.

Τοποθετήσεις επί των προσχεδίων Νόμων της συνεδρίας

Α. «Νόμος που προβλέπει τη μετονομασία του Υπουργείου Εσωτερικών»

Η μετονομασία του Υπουργείου Εσωτερικών σε Υπουργείο Εσωτερικών και Πολιτικής Προστασίας είναι θεσμικά εύλογη και μπορεί να υποστηριχθεί. Η αποδοχή της, όμως, δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι προδικάζει ή νομιμοποιεί την υπερσυγκέντρωση επιχειρησιακών εξουσιών που προβλέπεται σε επιμέρους διατάξεις του προσχεδίου κειμένου «Ο Περί Πολιτικής Προστασίας και Συναφή Θέματα Νόμος του 2026». Η πολιτική ευθύνη και η στρατηγική εποπτεία της Πολιτικής Προστασίας πρέπει να διακρίνονται σαφώς από την επιχειρησιακή διοίκηση των εμπλεκόμενων υπηρεσιών.

Β. «Ο Περί Πολιτικής Προστασίας και Συναφή Θέματα Νόμος του 2026»

1. Θετικά στοιχεία του προτεινόμενου Νόμου

Το προτεινόμενο νομοθετικό πλαίσιο για την Πολιτική Προστασία κινείται, ως προς τη βασική του επιδίωξη, προς αναγκαία και θετική κατεύθυνση. Ο εκσυγχρονισμός του εθνικού συστήματος, η ενίσχυση της διαλειτουργικότητας των εμπλεκόμενων υπηρεσιών και η δημιουργία σταθερών μηχανισμών συντονισμού αποτελούν πραγματική θεσμική ανάγκη. Υπό αυτή την έννοια, είναι κατ’ αρχήν ορθή η επιδίωξη συγκρότησης ενός συνεκτικού Εθνικού Συστήματος Πολιτικής Προστασίας, στο οποίο οι αρμόδιοι φορείς, οι δομές συντονισμού και τα επίπεδα λήψης αποφάσεων θα έχουν σαφώς καθορισμένους και διακριτούς ρόλους, αρμοδιότητες και διαδικασίες ενεργοποίησης και κλιμάκωσης.

Ιδιαίτερα θετική είναι η προσέγγιση σύμφωνα με την οποία η Πολιτική Προστασία δεν περιορίζεται στην κατασταλτική αντιμετώπιση ενός συμβάντος, αλλά καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο διαχείρισης: πρόληψη, ετοιμότητα, αντιμετώπιση και αποκατάσταση. Θετικά αξιολογούνται επίσης η καλλιέργεια κουλτούρας πρόληψης, η ενημέρωση και προετοιμασία του πληθυσμού, η εκπαίδευση, οι ασκήσεις και η ανάπτυξη επιχειρησιακών δυνατοτήτων. Η προσέγγιση αυτή προϋποθέτει, ωστόσο, σαφή επιστημονικό και νομικό διαχωρισμό μεταξύ κινδύνου ή απειλής, συμβάντος, καταστροφής και κρίσης, αφού οι έννοιες αυτές δεν είναι ταυτόσημες ούτε συνεπάγονται το ίδιο επίπεδο κινητοποίησης του κρατικού μηχανισμού.

Η φιλοσοφία αυτή συνάδει με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή προσέγγιση Πολιτικής Προστασίας, η οποία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην πρόληψη, την ετοιμότητα και την αποτελεσματική απόκριση. Θετική είναι και η πρόβλεψη για κατάρτιση Βασικού Εθνικού Σχεδίου, αλλά και η επικαιροποίης όπου χρειάζεται τον Ειδικών Σχεδίων των φορέων, υπηρεσιών και τμημάτων του κρατικού μηχανισμού που σχετίζονται με τη διαχείριση και την αντιμετώπιση φυσικών και ανθρωπογενών κινδύνων, απειλών και κράσεων. Ένα λειτουργικό σύστημα απαιτεί προκαθορισμένες διαδικασίες ενεργοποίησης, σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων και δοκιμασμένους μηχανισμούς συνεργασίας. Οι διαδικασίες αυτές πρέπει να συνδέονται με αντικειμενικά και κλιμακωτά κριτήρια, ώστε η ύπαρξη κινδύνου ή η εκδήλωση συμβάντος να μην οδηγεί αυτομάτως σε πλήρη ενεργοποίηση του Μηχανισμού, αλλά η κινητοποίηση να είναι ανάλογη της σοβαρότητας, της έκτασης, των συνεπειών και της επάρκειας των υφιστάμενων δυνατοτήτων απόκρισης.

Η δημιουργία Εθνικού Συντονιστικού Κέντρου Διαχείρισης Κρίσεων, που θα συστήνεται κατά περίπτωση κατά την κρίση, αποτελεί επίσης θετική κατεύθυνση, υπό την προϋπόθεση ότι θα λειτουργεί ως μηχανισμός κοινής επιχειρησιακής εικόνας, διαλειτουργικότητας και συντονισμού και όχι ως υπερκείμενη δομή διοίκησης των αρμόδιων υπηρεσιών. Ιδιαίτερης σημασίας είναι η προβλεπόμενη σύσταση Μόνιμου Επιστημονικού Συμβουλίου Πολιτικής Προστασίας. Η θεσμοθετημένη εισαγωγή επιστημονικής γνώσης, τεχνικής εμπειρογνωμοσύνης, έρευνας και τεχνολογίας στη διαδικασία αξιολόγησης κινδύνων και λήψης αποφάσεων μπορεί να αποτελέσει ουσιαστικό πυλώνα του νέου συστήματος. Η λειτουργία του Συμβουλίου θα μπορούσε να ενισχυθεί περαιτέρω με ρητή δυνατότητα σύστασης κατά περίπτωση ειδικών επιστημονικών επιτροπών ή θεματικών υποεπιτροπών, με συμμετοχή εξειδικευμένων επιστημόνων και τεχνικών εμπειρογνωμόνων ανάλογα με τη φύση του κινδύνου ή της κρίσης. Με τον τρόπο αυτό θα διασφαλίζεται ότι ζητήματα όπως δασικές πυρκαγιές, σεισμικός κίνδυνος, ακραία καιρικά φαινόμενα, υγειονομικές απειλές, τεχνολογικά ατυχήματα ή περιβαλλοντικές κρίσεις θα αξιολογούνται από την εκάστοτε κατάλληλη επιστημονική εξειδίκευση και όχι μέσα από ένα ενιαίο, κατ’ ανάγκην γενικό, γνωμοδοτικό σχήμα.

Ορθά αναγνωρίζεται, τέλος, η ανάγκη σύνδεσης της Κυπριακής Δημοκρατίας με τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Πολιτικής Προστασίας και τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς αλληλεγγύης και υποστήριξης. Συνεπώς, η βασική επιδίωξη του νομοσχεδίου δεν αμφισβητείται. Εκείνο που απαιτεί ουσιαστική επανεξέταση είναι η θεσμική του αρχιτεκτονική, η επιστημονική και νομική ακρίβεια των ορισμών, η κατανομή εξουσιών και, κυρίως, η σαφής διάκριση μεταξύ πολιτικής ευθύνης, στρατηγικής καθοδήγησης, επιχειρησιακού συντονισμού και τακτικής διοίκησης, καθώς και η σύνδεση των εννοιών του κινδύνου, του συμβάντος, της καταστροφής και της κρίσης με τα αντίστοιχα επίπεδα ενεργοποίησης του Εθνικού Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας.

2. Ουσιώδεις αδυναμίες και θεσμικά ζητήματα του προτεινόμενου Νόμου

2.1. Η θεμελιώδης σύγχυση μεταξύ «καταστροφής» και «κρίσης»

Η σημαντικότερη ίσως αδυναμία του νομοσχεδίου εντοπίζεται ήδη στους βασικούς ορισμούς του. Η πρόνοια σύμφωνα με την οποία «κρίση σημαίνει καταστροφή ή επαπειλούμενη καταστροφή» δημιουργεί θεμελιώδη εννοιολογική, επιστημονική και θεσμική σύγχυση. Οι δύο έννοιες δεν περιγράφουν το ίδιο φαινόμενο ούτε αντιστοιχούν κατ’ ανάγκην στο ίδιο επίπεδο κρατικής αντίδρασης. Η ορθή διάκρισή τους έχει ιδιαίτερη νομική σημασία, επειδή από τον χαρακτηρισμό μιας κατάστασης ως «καταστροφής» ή ως «κρίσης» πρέπει να απορρέουν διαφορετικές προϋποθέσεις ενεργοποίησης, επίπεδα συντονισμού, αρμοδιότητες και διαδικασίες λήψης αποφάσεων.

Στο ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο οι δύο έννοιες διακρίνονται σαφώς. Στον Μηχανισμό Πολιτικής Προστασίας της Ένωσης, ως «καταστροφή» ορίζεται κάθε κατάσταση η οποία έχει ή ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στους ανθρώπους, στο περιβάλλον ή στην περιουσία, περιλαμβανομένης της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο ορισμός, επομένως, εστιάζει στην κατάσταση που δημιουργείται και στη σοβαρότητα των πραγματικών ή δυνητικών συνεπειών της και όχι απλώς στην ύπαρξη ενός συγκεκριμένου κινδύνου ή συμβάντος. Αντίθετα, στο πλαίσιο των Ολοκληρωμένων Ρυθμίσεων Πολιτικής Αντιμετώπισης Κρίσεων της ΕΕ (IPCR), ως «κρίση» ορίζεται κατάσταση τόσο ευρείας επίπτωσης ή τέτοιας πολιτικής σημασίας ώστε να απαιτεί έγκαιρο συντονισμό πολιτικής και απόκριση σε πολιτικό επίπεδο της Ένωσης. Η ίδια η λειτουργία του IPCR επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για μηχανισμό πολιτικού συντονισμού μεγάλων και σύνθετων κρίσεων και όχι για μηχανισμό επιχειρησιακής διαχείρισης κάθε καταστροφής. Συμβούλιο Ευρώπης

Μία καταστροφή μπορεί, λόγω της έκτασης, της διάρκειας, της πολυπλοκότητας, των αλυσιδωτών συνεπειών ή της υπέρβασης των συνήθων δυνατοτήτων αντιμετώπισης, να προκαλέσει ή να εξελιχθεί σε κρίση, δεν είναι όμως κάθε καταστροφή κρίση. Αντίστροφα, μπορεί να υπάρξει σοβαρή κρίση χωρίς να έχει προηγηθεί καταστροφή. Μεταναστευτικές ή προσφυγικές κρίσεις, ενεργειακές κρίσεις, τρομοκρατικές απειλές, κυβερνοκρίσεις, γεωπολιτικές κρίσεις, σοβαρές κοινωνικοοικονομικές διαταραχές ή κρίσεις που προκύπτουν από ένοπλες συγκρούσεις μπορούν να απαιτήσουν ανώτατο πολιτικό και διατομεακό συντονισμό χωρίς να αποτελούν κατ’ ανάγκην «καταστροφή». Αντίστοιχα, μια φυσική ή ανθρωπογενής καταστροφή μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά από τους προβλεπόμενους τακτικούς και επιχειρησιακούς μηχανισμούς χωρίς να απαιτείται ενεργοποίηση του πολιτικοστρατηγικού επιπέδου διαχείρισης κρίσης.

Η εξίσωση των δύο εννοιών δεν αποτελεί, συνεπώς, απλώς γλωσσικό ή νομοτεχνικό πρόβλημα. Δημιουργεί λανθασμένη αφετηρία για ολόκληρη την αρχιτεκτονική ενεργοποίησης του προτεινόμενου Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας. Εάν κάθε καταστροφή ή επαπειλούμενη καταστροφή χαρακτηρίζεται αυτομάτως ως «κρίση», καταργείται στην πράξη το αναγκαίο ενδιάμεσο στάδιο αξιολόγησης της σοβαρότητας, της έκτασης, των συνεπειών και της επάρκειας των υφιστάμενων δυνατοτήτων απόκρισης. Ως αποτέλεσμα, καθίσταται ασαφές πότε ένα περιστατικό παραμένει στο τακτικό επίπεδο, πότε απαιτεί επιχειρησιακό συντονισμό και πότε αποκτά τέτοια διάσταση ώστε να δικαιολογεί στρατηγική ή πολιτική διαχείριση. Η διάκριση μεταξύ «καταστροφής» και «κρίσης» πρέπει, επομένως, να αποτυπωθεί ρητά στον Νόμο και να συνδεθεί με διακριτά, αναλογικά και προκαθορισμένα επίπεδα ενεργοποίησης, κλιμάκωσης, αρμοδιότητας και λογοδοσίας.

2.2. Σύγχυση μεταξύ συμβάντος, κινδύνου και καταστροφής

Αντίστοιχη αδυναμία παρουσιάζει ο ορισμός της «καταστροφής», στον οποίο παρατίθενται σεισμός, πλημμύρα, πυρκαγιά, πανδημία, επιδημία, ατύχημα και άλλες κατηγορίες συμβάντων σαν να αποτελούν αυτοδικαίως καταστροφές. Η προσέγγιση αυτή συγχέει διαφορετικές επιστημονικές και νομικές έννοιες: άλλο είναι ο κίνδυνος ή η απειλή, άλλο το επικίνδυνο συμβάν μέσω του οποίου εκδηλώνεται ο κίνδυνος και άλλο η καταστροφή ως κατάσταση σοβαρών συνεπειών. Στη διεθνή ορολογία του UNDRR, επικίνδυνο συμβάν είναι η εκδήλωση ενός κινδύνου σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, ενώ μόνο ένα σοβαρό τέτοιο συμβάν, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες κινδύνου, μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή.

Οι κατηγορίες αυτές πρέπει ασφαλώς να περιλαμβάνονται στο πεδίο εφαρμογής της νομοθεσίας. Η Πολιτική Προστασία οφείλει να σχεδιάζει για πανδημίες, επιδημίες, σοβαρά ατυχήματα, φυσικές πυρκαγιές (υπαίθρου και δασικές), σεισμούς, θαλάσσια ρύπανση, τεχνολογικά περιστατικά και κάθε άλλη σοβαρή απειλή. Ωστόσο, άλλο είναι το συμβάν ή ο κίνδυνος και άλλο η καταστροφή που μπορεί να προκύψει από αυτό. Η ύπαρξη ή εκδήλωση ενός κινδύνου δεν αρκεί από μόνη της για να στοιχειοθετήσει κατάσταση καταστροφής· απαιτείται αξιολόγηση των πραγματικών ή δυνητικών συνεπειών, της έκθεσης, της τρωτότητας και της διαθέσιμης ικανότητας αντιμετώπισης. Η διεθνής προσέγγιση για τον κίνδυνο καταστροφής βασίζεται ακριβώς στην αλληλεπίδραση κινδύνου, έκθεσης, τρωτότητας και ικανότητας. Ένα ατύχημα δεν είναι αυτομάτως καταστροφή και μία πυρκαγιά περιορισμένης έκτασης δεν είναι αυτομάτως εθνική καταστροφή. Αντίστοιχα, μία επιδημική έξαρση ή ακόμη και μία πανδημία δεν αποκτά, μόνο λόγω της ονομασίας της, τον νομικό χαρακτήρα «καταστροφής» για σκοπούς πλήρους ενεργοποίησης του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας. Το κρίσιμο κριτήριο πρέπει να είναι η σοβαρότητα, η έκταση, η διάρκεια και οι συνέπειες: κατά πόσον δηλαδή το συμβάν προκαλεί ή απειλεί να προκαλέσει σοβαρές επιπτώσεις στον πληθυσμό, στο περιβάλλον, στην περιουσία, στις κρίσιμες υποδομές ή στη λειτουργία βασικών υπηρεσιών και κατά πόσον οι συνήθεις δυνατότητες των αρμόδιων φορέων επαρκούν για την αντιμετώπισή του.

Η διάκριση αυτή έχει άμεση συνέπεια και ως προς την κλιμάκωση της κρατικής απόκρισης και την ενεργοποίηση των προβλεπόμενων δομών, σχεδίων και διαδικασιών Πολιτικής Προστασίας (μέσω του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας). Ο Νόμος πρέπει να αναγνωρίζει το φάσμα των φυσικών, βιολογικών, τεχνολογικών και ανθρωπογενών κινδύνων, αλλά η μετάβαση από την παρακολούθηση και την ετοιμότητα σε αυξημένη κινητοποίηση, επιχειρησιακή απόκριση ή κατάσταση καταστροφής πρέπει να συνδέεται με προκαθορισμένα και αναλογικά κριτήρια. Τα ειδικότερα κατώφλια και οι διαδικασίες ενεργοποίησης μπορούν να εξειδικεύονται στο Βασικό Εθνικό Σχέδιο και στα επιμέρους εθνικά ή τομεακά σχέδια, δεν πρέπει όμως να αφήνονται χωρίς σαφή νομοθετική βάση.

Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που ο ευρωπαϊκός ορισμός δεν ταυτίζει την «καταστροφή» με έναν κατάλογο φαινομένων ή περιστατικών, αλλά την ορίζει ως κατάσταση η οποία έχει ή ενδέχεται να έχει σοβαρές επιπτώσεις στους ανθρώπους, στο περιβάλλον ή στην περιουσία, περιλαμβανομένης της πολιτιστικής κληρονομιάς[7]. Συνεπώς, η απαρίθμηση σεισμών, πυρκαγιών, επιδημιών, ατυχημάτων και λοιπών φαινομένων είναι ορθότερο να ενταχθεί στον Νόμο ως ενδεικτικός κατάλογος κινδύνων ή συμβάντων που εμπίπτουν στο πεδίο της Πολιτικής Προστασίας, και όχι ως αυτούσιος ορισμός της «καταστροφής».

2.3. Απουσία σαφούς διάκρισης των τριών επιπέδων δράσης

Το νομοσχέδιο δεν θεσμοθετεί με την απαιτούμενη σαφήνεια την αρχιτεκτονική των τριών διακριτών επιπέδων διαχείρισης: τακτικού, επιχειρησιακού και στρατηγικού ή πολιτικοστρατηγικού. Η έλλειψη αυτή δεν είναι τυπική, επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται η εξουσία, η ευθύνη, η λογοδοσία και η διαδικασία κλιμάκωσης σε πραγματικές συνθήκες καταστροφής ή κρίσης. Τα επίπεδα αυτά πρέπει να είναι σαφώς διακριτά ως προς τις αρμοδιότητες και τις λειτουργίες τους, αλλά ταυτόχρονα λειτουργικά διασυνδεδεμένα μέσω προκαθορισμένων διαδικασιών πληροφόρησης, συντονισμού και λήψης αποφάσεων.

Στο τακτικό επίπεδο βρίσκονται οι δυνάμεις που ενεργούν άμεσα στο πεδίο και εκτελούν συγκεκριμένες αποστολές: κατάσβεση, διάσωση, εκκένωση, αστυνόμευση, υγειονομική περίθαλψη, προστασία κρίσιμων υποδομών και λοιπές εξειδικευμένες ενέργειες. Εκεί απαιτείται σαφής και αδιαμφισβήτητη επιχειρησιακή διοίκηση από τις καθ’ ύλην αρμόδιες υπηρεσίες, σύμφωνα με τις θεσμικά καθορισμένες αλυσίδες διοίκησης και τα αντίστοιχα επιχειρησιακά σχέδια.

Στο επιχειρησιακό επίπεδο πραγματοποιείται η σύνθεση της συνολικής εικόνας, η κατανομή πόρων, η ιεράρχηση προτεραιοτήτων, η συνεργασία μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών και η μετατροπή της στρατηγικής κατεύθυνσης σε συγκεκριμένο σχέδιο ενεργειών. Το επίπεδο αυτό δεν πρέπει να υποκαθιστά τις επιμέρους διοικήσεις των σωμάτων, αλλά να εξασφαλίζει ότι αυτές λειτουργούν συντονισμένα, με κοινή επιχειρησιακή εικόνα, σαφή κατανομή αποστολών και αποτελεσματική διαλειτουργικότητα.

Στο στρατηγικό ή πολιτικοστρατηγικό επίπεδο, τέλος, λαμβάνονται οι αποφάσεις που ξεπερνούν το αμιγώς επιχειρησιακό πεδίο: εθνικές προτεραιότητες, πολιτικές επιλογές, διατομεακές επιπτώσεις, ενεργοποίηση κυβερνητικών μηχανισμών, κατανομή κρίσιμων εθνικών πόρων και αποφάσεις που μπορεί να επηρεάζουν την οικονομία, την κοινωνία, τη δημόσια υγεία, την άμυνα ή τις διεθνείς σχέσεις. Πρόκειται, συνεπώς, για επίπεδο στο οποίο η τεχνική και επιχειρησιακή πληροφόρηση μετατρέπεται σε στρατηγική και πολιτική απόφαση και όπου πρέπει να παραμένει σαφής η πολιτική ευθύνη.

Τα επίπεδα αυτά δεν είναι απλώς βαθμίδες ιεραρχίας, είναι διαφορετικές λειτουργίες εξουσίας και ευθύνης. Το τακτικό επίπεδο διοικεί την επιτόπια δράση, το επιχειρησιακό συντονίζει και ενοποιεί τις επιχειρησιακές ενέργειες, ενώ το στρατηγικό ή πολιτικοστρατηγικό επίπεδο καθορίζει τους συνολικούς στόχους και τις πολιτικές προτεραιότητες. Η λειτουργική διασύνδεσή τους δεν συνεπάγεται απορρόφηση του ενός επιπέδου από το άλλο ούτε μεταβίβαση, χωρίς σαφή νομική βάση, της διοικητικής εξουσίας επί των επιμέρους σωμάτων.

Σε έγγραφα του Συμβουλίου της ΕΕ διακρίνονται ρητά επίπεδα πολιτικοστρατηγικού, επιχειρησιακού και τεχνικού συντονισμού, με διαφορετικά σημεία εισόδου και διαφορετικούς θεσμικούς φορείς σε κάθε επίπεδο. Η ίδια αρχιτεκτονική στηρίζεται στην παροχή επιχειρησιακής και τεχνικής πληροφόρησης προς το πολιτικό επίπεδο, ώστε οι στρατηγικές αποφάσεις να λαμβάνονται με βάση τεκμηριωμένη εικόνα της κατάστασης. Ευρωπαϊκή Ένωση Παράλληλα, το IPCR δεν λειτουργεί ως επιχειρησιακό αρχηγείο. Υποστηρίζει τη λήψη αποφάσεων σε πολιτικό επίπεδο, συγκεντρώνει πληροφορίες, ενισχύει τη συνεργασία και διευκολύνει τον συντονισμό σε μεγάλες και σύνθετες κρίσεις. Το ίδιο το Συμβούλιο της ΕΕ αναφέρει ότι ο μηχανισμός υποστηρίζει την ταχεία και συντονισμένη λήψη αποφάσεων σε πολιτικό επίπεδο και προβλέπει κλιμακωτούς τρόπους λειτουργίας, από παρακολούθηση και ανταλλαγή πληροφοριών έως πλήρη ενεργοποίηση. Συνεπώς, το εθνικό πλαίσιο πρέπει να αποτυπώνει ρητά ποιος διοικεί, ποιος συντονίζει, ποιος αποφασίζει και υπό ποιες προϋποθέσεις μια κατάσταση κλιμακώνεται ή αποκλιμακώνεται μεταξύ των επιπέδων διαχείρισης. Διαφορετικά, το ανώτερο επίπεδο κινδυνεύει να μικροδιοικεί το πεδίο, ενώ το επιχειρησιακό επίπεδο μπορεί να υποκαθιστά την πολιτική ευθύνη ή τις οργανικές αρμοδιότητες των επιμέρους υπηρεσιών. Το αποτέλεσμα δεν είναι ενότητα δράσης, αλλά σύγχυση εξουσιών, ασαφής λογοδοσία και αυξημένος κίνδυνος επιχειρησιακών επικαλύψεων.

2.4. Υπερσυγκέντρωση εξουσιών στον Εθνικό Συντονιστή

Η σοβαρότερη πρακτική συνέπεια της πιο πάνω θεσμικής ασάφειας εντοπίζεται στον ρόλο που αποδίδεται στον Εθνικό Συντονιστή. Το προσχέδιο του αναθέτει εξαιρετικά ευρύ φάσμα αρμοδιοτήτων: τον συντονισμό όλων των Τμημάτων και Εμπλεκόμενων Φορέων, την κινητοποίηση και διάθεση δυνάμεων, την ενεργοποίηση μέσων, την ενημέρωση του Προέδρου της Δημοκρατίας και του Υπουργού για τη συνολική κατάσταση, την προΐσταμένη λειτουργία του κεντρικού μηχανισμού διαχείρισης, καθώς και σημαντικές αρμοδιότητες σε σχέση με την ενεργοποίηση εξωτερικής συνδρομής. Οι εξουσίες αυτές εκτείνονται, συνεπώς, πέραν ενός αμιγώς συντονιστικού ρόλου και αγγίζουν διαφορετικές βαθμίδες διοίκησης και λήψης αποφάσεων.

Με αυτή τη δομή, ένα και το αυτό πρόσωπο κινδυνεύει να λειτουργεί ταυτόχρονα ως σύμβουλος της πολιτικής ηγεσίας, στρατηγικός εισηγητής, επιχειρησιακός συντονιστής, επικεφαλής κέντρου διαχείρισης και διαχειριστής δυνάμεων που οργανικά ανήκουν σε διαφορετικές υπηρεσίες. Η σώρευση αυτών των λειτουργιών δεν δημιουργεί απλώς οργανωτικό ζήτημα, θολώνει τα όρια μεταξύ πολιτικοστρατηγικής καθοδήγησης, επιχειρησιακού συντονισμού και διοίκησης των δυνάμεων στο πεδίο.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι απλώς ότι οι εξουσίες είναι πολλές. Το ουσιώδες είναι ότι αντιστοιχούν σε διαφορετικά επίπεδα του συστήματος Πολιτικής Προστασίας και, υπό συνθήκες ορθής θεσμικής οργάνωσης, δεν πρέπει να συγχωνεύονται αδιακρίτως στο ίδιο πρόσωπο. Η συγκέντρωση στρατηγικών, επιχειρησιακών και εν μέρει διοικητικών λειτουργιών στον Εθνικό Συντονιστή υπονομεύει τη σαφή διάκριση των επιπέδων δράσης και δημιουργεί τον κίνδυνο το όργανο που οφείλει να συντονίζει το σύστημα να καταλήξει να υποκαθιστά επιμέρους θεσμικά όργανα του ίδιου του συστήματος.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί η πρόνοια που επιτρέπει την κινητοποίηση και διάθεση δυνάμεων, μέσων και πόρων ανεξαρτήτως του Τμήματος ή του φορέα στον οποίο αυτά υπάγονται. Το ζήτημα δεν περιορίζεται, συνεπώς, στην πιθανή άσκηση εξουσίας επί του προσωπικού άλλων υπηρεσιών. Εξίσου κρίσιμο είναι κατά πόσον ο Εθνικός Συντονιστής δύναται να αποφασίζει για τη διάθεση ή ανακατανομή οχημάτων, εξοπλισμού, υποδομών, ειδικών μέσων, ανθρώπινου δυναμικού ή άλλων επιχειρησιακών πόρων που τελούν υπό την ευθύνη των καθ’ ύλην αρμόδιων υπηρεσιών. Η δυνατότητα του Εθνικού Συντονιστή να καθορίζει στην πράξη ποιες δυνάμεις και ποιοι πόροι μιας υπηρεσίας θα κινητοποιηθούν, πού θα διατεθούν, πότε και για ποια αποστολή, υπερβαίνει τα όρια του συντονισμού και εισέρχεται στο πεδίο της επιχειρησιακής διοίκησης και της διαχείρισης πόρων. Ο Νόμος οφείλει, επομένως, να καθορίζει με απόλυτη ακρίβεια ποια εξουσία παραμένει στα κατά νόμο αρμόδια όργανα κάθε υπηρεσίας, ποιος δύναται να αποφασίζει για την κινητοποίηση και διάθεση των δικών της δυνάμεων και πόρων, με ποια διαδικασία ικανοποιούνται αιτήματα συνδρομής άλλων φορέων και ποιος φέρει την ευθύνη για τις σχετικές αποφάσεις. Διαφορετικά, δημιουργείται πραγματικός κίνδυνος όχι μόνο παράλληλων αλυσίδων διοίκησης και αντικρουόμενων εντολών, αλλά και αποδυνάμωσης της επιχειρησιακής αυτοτέλειας και της ικανότητας των επιμέρους υπηρεσιών να εκπληρώνουν τις νόμιμες αρμοδιότητές τους.

Η συγκέντρωση αυτή δημιουργεί επίσης πρόβλημα θεσμικής και επιχειρησιακής ανθεκτικότητας. Ένα σύστημα Πολιτικής Προστασίας πρέπει να μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά ακόμη και όταν ένα πρόσωπο απουσιάζει, αδυνατεί να ενεργήσει ή λαμβάνει εσφαλμένη ή καθυστερημένη απόφαση. Η υπερβολική εξάρτηση του συστήματος από ένα και μόνο πρόσωπο δημιουργεί κρίσιμο βαθμό ευπάθειας, καθώς ενδεχόμενη αστοχία στο συγκεκριμένο επίπεδο μπορεί να επηρεάσει δυσανάλογα τη λειτουργία ολόκληρου του μηχανισμού. Μια τέτοια δομή δεν συνάδει με τις αρχές της θεσμικής και επιχειρησιακής ανθεκτικότητας, οι οποίες προϋποθέτουν σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων, δυνατότητα αναπλήρωσης και συνέχεια λειτουργίας του συστήματος ακόμη και όταν ένα επιμέρους όργανο αδυνατεί να ανταποκριθεί.

Παράλληλα, θολώνει και η λογοδοσία, αφού αν το ίδιο πρόσωπο εισηγείται στρατηγικά, συντονίζει επιχειρησιακά, αποφασίζει ή κατευθύνει τη διάθεση πόρων και ταυτόχρονα ενημερώνει την πολιτική ηγεσία, καθίσταται δυσχερής ο εκ των υστέρων σαφής διαχωρισμός μεταξύ πολιτικής, στρατηγικής, επιχειρησιακής και υπηρεσιακής ευθύνης. Σε ένα σύστημα διαχείρισης κρίσεων, όμως, η δυνατότητα ακριβούς αναγνώρισης του ποιος αποφάσισε, ποιος συντόνισε, ποιος διέταξε και ποιος εκτέλεσε αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση τόσο για την αποτελεσματική διοίκηση όσο και για τη θεσμική, διοικητική και ενδεχομένως νομική λογοδοσία.

Η ορθή αρχιτεκτονική δεν απαιτεί έναν «πανίσχυρο» συντονιστή. Απαιτεί έναν ισχυρό μηχανισμό συντονισμού με σαφώς προσδιορισμένα όρια αρμοδιότητας και ευθύνης. Ο Εθνικός Συντονιστής πρέπει να εξασφαλίζει κοινή επιχειρησιακή εικόνα, διαλειτουργικότητα, συνέργεια μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων και εφαρμογή των στρατηγικών κατευθύνσεων. Δεν πρέπει, όμως, να υποκαθιστά ούτε την πολιτική και στρατηγική ηγεσία ούτε τους κατά νόμο αρμόδιους διοικητές των εμπλεκόμενων σωμάτων.

2.5. Συντονισμός και διοίκηση δεν είναι το ίδιο

Το πρόβλημα επιτείνεται από τη σύγχυση μεταξύ του συντονισμού των εμπλεκόμενων φορέων και της άσκησης διοίκησης επί των επιχειρησιακών δυνάμεων. Ο Εθνικός Συντονιστής μπορεί και πρέπει να εξασφαλίζει κοινή επιχειρησιακή εικόνα, έγκαιρη ανταλλαγή πληροφοριών, ιεράρχηση αναγκών, συνεργασία μεταξύ υπηρεσιών και συνοχή της συνολικής απόκρισης. Ο ρόλος αυτός, όμως, δεν συνεπάγεται αυτομάτως την απόκτηση διοικητικής ή επιχειρησιακής εξουσίας επί της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας, της Αστυνομίας, των Υπηρεσιών Υγείας, του Τμήματος Δασών ή άλλων περιβαλλοντικών υπηρεσιών, των τοπικών αρχών, των Ενόπλων Δυνάμεων ή οποιουδήποτε άλλου εμπλεκόμενου φορέα.

Οι οργανικές αλυσίδες διοίκησης εξακολουθούν να έχουν ουσιώδη νομική και επιχειρησιακή σημασία και δεν μπορούν να παρακάμπτονται χωρίς σαφή νομοθετική βάση. Η Πυροσβεστική Υπηρεσία πρέπει να γνωρίζει ποιος διοικεί τις πυροσβεστικές δυνάμεις, η Αστυνομία ποιος ασκεί διοίκηση επί των αστυνομικών δυνάμεων, το Τμήμα Δασών ποιος διοικεί τις ομάδες και τον εξοπλισμός δασοπυρόσβεσης και ενώ οι Ένοπλες Δυνάμεις λειτουργούν εντός της δικής τους συνταγματικής, θεσμικής και στρατιωτικής αλυσίδας διοίκησης. Το ίδιο ισχύει για τις υγειονομικές, περιβαλλοντικές και λοιπές εξειδικευμένες υπηρεσίες. Η ύπαρξη κεντρικού συντονισμού δεν αναιρεί ούτε μεταβάλλει αυτοδικαίως τις κατά νόμο αρμοδιότητες, τις ευθύνες και τις γραμμές διοίκησης των επιμέρους φορέων.

Ως εκ τούτου, ο Εθνικός Συντονιστής θα πρέπει να διασυνδέει και να συντονίζει τις επιμέρους αλυσίδες διοίκησης, όχι να τις ακυρώνει ή να τις υποκαθιστά. Η νομοθεσία πρέπει να καθορίζει με σαφήνεια τα όρια μεταξύ συντονιστικής αρμοδιότητας και διοικητικής εξουσίας, καθώς και τη διαδικασία με την οποία οι στρατηγικές κατευθύνσεις μετατρέπονται σε επιχειρησιακές αποστολές μέσω των κατά νόμο αρμόδιων διοικητικών δομών. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται τόσο η ενότητα της κρατικής απόκρισης όσο και η σαφής κατανομή ευθύνης και λογοδοσίας.

2.6. Ανεπαρκής κατοχύρωση του πολιτικού και στρατηγικού επιπέδου

Η υπερενίσχυση του Εθνικού Συντονιστή δημιουργεί παράλληλα κενό στο πολιτικό και στρατηγικό επίπεδο διαχείρισης. Σε μία σοβαρή εθνική κρίση, οι αποφάσεις δεν είναι αποκλειστικά τεχνικές ή επιχειρησιακές. Μπορεί να απαιτούν στάθμιση μεταξύ δημόσιας ασφάλειας, οικονομίας, μετακινήσεων, υγείας, εξωτερικής πολιτικής, άμυνας, ενεργειακής ασφάλειας και άλλων ζωτικών λειτουργιών του κράτους. Τέτοιες αποφάσεις ανήκουν στην πολιτικά υπεύθυνη εκτελεστική εξουσία και δεν μπορούν να μεταφέρονται, άμεσα ή έμμεσα, σε έναν διορισμένο επιχειρησιακό ή συντονιστικό αξιωματούχο.

Για τον λόγο αυτό πρέπει να διασφαλίζεται θεσμικά ο ρόλος μιας Υπουργικής Ομάδας Χειρισμού Κρίσης (ΥΟΧΚ), η σύνθεση της οποίας θα διαμορφώνεται ανάλογα με τη φύση, την έκταση και τις διατομεακές επιπτώσεις της κρίσης. Η ΥΟΧΚ πρέπει να αποτελεί το αρμόδιο πολιτικοστρατηγικό επίπεδο για τον καθορισμό εθνικών προτεραιοτήτων, τη λήψη πολιτικών αποφάσεων και την παροχή στρατηγικών κατευθύνσεων προς το επιχειρησιακό επίπεδο. Ο Εθνικός Συντονιστής οφείλει να υποστηρίζει την ΥΟΧΚ με κοινή εικόνα της κατάστασης, αξιολόγηση αναγκών, αναλύσεις, εισηγήσεις και επιχειρησιακό συντονισμό. Δεν πρέπει να την υποκαθιστά ούτε να ασκεί εξουσίες που ανήκουν στο πολιτικά υπεύθυνο επίπεδο.

Η ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική του IPCR επιβεβαιώνει αυτή τη βασική αρχή, μιας και μέσα από την εκτελεστική απόφαση της ΕΕ 2018/1993, προβλέπει ρητά ότι ο πολιτικός έλεγχος και η στρατηγική κατεύθυνση του μηχανισμού ασκούνται υπό την ηγεσία της Προεδρίας του Συμβουλίου και ότι το IPCR παρέχει τα εργαλεία για πολιτικό συντονισμό και τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων σε επίπεδο Ένωσης. Παράλληλα, η ίδια Απόφαση ορίζει ρητά ότι οι ρυθμίσεις IPCR «δεν αντικαθιστούν ούτε διπλασιάζουν υφιστάμενους μηχανισμούς ή ρυθμίσεις της Ένωσης», ενώ η λειτουργία τους βασίζεται στην αξιοποίηση των υφιστάμενων δομών, αρμοδιοτήτων και δυνατοτήτων.

Η αρχή αυτή έχει άμεση εφαρμογή και στο εθνικό επίπεδο: ο κεντρικός μηχανισμός διαχείρισης κρίσεων πρέπει να συντονίζει και να υποστηρίζει, όχι να καταργεί τα υφιστάμενα θεσμικά επίπεδα λήψης αποφάσεων ή να μεταφέρει προς το επιχειρησιακό επίπεδο αρμοδιότητες πολιτικού και στρατηγικού χαρακτήρα.

2.7 Τα υφιστάμενα εθνικά και τομεακά σχέδια πρέπει να προστατευθούν ρητά

Η δημιουργία Βασικού Εθνικού Σχεδίου είναι θετική. Το νομοσχέδιο, όμως, πρέπει να κατοχυρώνει με απόλυτη σαφήνεια ότι η νέα ομπρέλα σχεδιασμού δεν ακυρώνει, υποκαθιστά ή αποδυναμώνει αυτοδικαίως τα υφιστάμενα εθνικά, ειδικά, τομεακά και επιχειρησιακά σχέδια. Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, δεν είναι η διατήρηση των υφιστάμενων Σχεδίων ως αυτοτελών εγγράφων, αλλά η τύχη των μηχανισμών διαχείρισης κρίσεων που αυτά οργανώνουν και καθορίζουν: των αρμόδιων φορέων, των διαδικασιών ενεργοποίησης, των επιπέδων ετοιμότητας, των αλυσίδων διοίκησης, των μηχανισμών συντονισμού και της κατανομής επιχειρησιακών ευθυνών.

Τα υφιστάμενα εθνικά, ειδικά και τομεακά Σχέδια έχουν αναπτυχθεί για διαφορετικές κατηγορίες κινδύνων και αποτυπώνουν εξειδικευμένους μηχανισμούς διαχείρισης, προσαρμοσμένους στη φύση κάθε απειλής και στις αρμοδιότητες των καθ’ ύλην αρμόδιων υπηρεσιών. Η θέσπιση ενός νέου κεντρικού πλαισίου δεν πρέπει, επομένως, να οδηγεί αυτομάτως σε υποκατάσταση ή συγκέντρωση αυτών των μηχανισμών σε μία νέα κεντρική δομή, αλλά να καθορίζει με σαφήνεια πώς αυτοί διασυνδέονται, πότε απαιτείται ευρύτερος συντονισμός και ποια αρμοδιότητα παραμένει σε κάθε εμπλεκόμενο φορέα.

Το Βασικό Εθνικό Σχέδιο πρέπει, συνεπώς, να λειτουργεί πρωτίστως ως πλαίσιο διασύνδεσης και διαλειτουργικότητας των υφιστάμενων μηχανισμών διαχείρισης, καθορίζοντας κοινές αρχές, σημεία διεπαφής, διαδικασίες ανταλλαγής πληροφοριών, κριτήρια κλιμάκωσης και τον τρόπο μετάβασης από τομεακή σε ευρύτερη διατομεακή διαχείριση, όταν η έκταση ή η πολυπλοκότητα της κατάστασης το απαιτεί. Η ενεργοποίηση ευρύτερου μηχανισμού συντονισμού δεν πρέπει από μόνη της να μεταβάλλει τις κατά νόμο αρμοδιότητες, τις αλυσίδες διοίκησης ή την επιχειρησιακή ευθύνη των φορέων που έχουν την κύρια ευθύνη αντιμετώπισης του συγκεκριμένου κινδύνου.

Ο νέος Νόμος πρέπει, επομένως, να αποσαφηνίζει τη σχέση μεταξύ του νέου κεντρικού μηχανισμού και των ήδη υφιστάμενων μηχανισμών διαχείρισης κρίσεων. Θα πρέπει να προβλέπει διαδικασία αξιολόγησης, εναρμόνισης και, όπου απαιτείται, αναθεώρησης των υφιστάμενων Σχεδίων, χωρίς να θεωρεί ότι η θέσπιση του Βασικού Εθνικού Σχεδίου επιφέρει αυτοδικαίως κατάργηση ή μεταφορά των υφιστάμενων αρμοδιοτήτων. Το ζητούμενο δεν είναι η δημιουργία ενός μηχανισμού που αντικαθιστά όλους τους προηγούμενους, αλλά ενός εθνικού πλαισίου που τους συνδέει, τους συντονίζει όπου απαιτείται και καθορίζει με σαφήνεια τα όρια και τις μεταξύ τους σχέσεις.

2.8 Ασαφή κριτήρια κλιμάκωσης

Ένα ώριμο σύστημα Πολιτικής Προστασίας πρέπει να απαντά καθαρά στο ερώτημα: πότε ένα περιστατικό παύει να αποτελεί υπόθεση της συνήθους λειτουργίας μιας υπηρεσίας και απαιτεί ανώτερο επίπεδο συντονισμού; Το ερώτημα αυτό συνδέεται άμεσα με τη διάκριση μεταξύ κινδύνου, συμβάντος, καταστροφής και κρίσης, καθώς και με τα αντίστοιχα επίπεδα ενεργοποίησης του Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας.

Δεν αρκεί η γενική χρήση των όρων «καταστροφή» και «κρίση», αλλά χρειάζονται αντικειμενικά και προκαθορισμένα κριτήρια κλιμάκωσης, όπως η γεωγραφική έκταση του συμβάντος, ο αριθμός και η ευπάθεια των πληγέντων, η διάρκεια, η πολλαπλότητα των εμπλεκόμενων υπηρεσιών, οι επιπτώσεις σε κρίσιμες υποδομές και βασικές λειτουργίες του κράτους, η πιθανότητα αλυσιδωτών ή διασυνοριακών συνεπειών, η ανάγκη εξωτερικής συνδρομής και, κυρίως, η επάρκεια ή μη των συνήθων μηχανισμών και πόρων για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της κατάστασης.

Η κλιμάκωση δεν πρέπει να αποτελεί αποτέλεσμα αόριστης ή υπερβολικά ευρείας διακριτικής ευχέρειας ενός προσώπου ή οργάνου. Πρέπει να συνδέεται με σαφώς προσδιορισμένα επίπεδα ετοιμότητας, κινητοποίησης και απόκρισης, ώστε να είναι εκ των προτέρων γνωστό πότε ένα συμβάν παραμένει στο τακτικό επίπεδο, πότε απαιτεί επιχειρησιακό συντονισμό και πότε, λόγω της έκτασης ή της πολυπλοκότητάς του, απαιτεί στρατηγική ή πολιτική διαχείριση.

Τα κριτήρια αυτά πρέπει επίσης να συνδέονται ρητά με το Βασικό Εθνικό Σχέδιο και τα επιμέρους ειδικά, τομεακά και επιχειρησιακά σχέδια που καταρτίζουν οι αρμόδιοι φορείς. Τα σχέδια αυτά πρέπει να εξειδικεύουν, ανά κατηγορία κινδύνου, τα κατώφλια ενεργοποίησης, τα αρμόδια όργανα, τις διαδικασίες ειδοποίησης και κλιμάκωσης, καθώς και τις απαιτούμενες ενισχύσεις ή μεταβάσεις σε ανώτερο επίπεδο διαχείρισης.

Χωρίς τέτοια κριτήρια, δημιουργούνται δύο εξίσου σοβαροί κίνδυνοι: είτε ο κεντρικός μηχανισμός ενεργοποιείται υπερβολικά εύκολα και υποκαθιστά τη συνήθη λειτουργία των αρμόδιων υπηρεσιών, είτε ενεργοποιείται καθυστερημένα, όταν οι συνέπειες έχουν ήδη υπερβεί τις διαθέσιμες δυνατότητες απόκρισης. Η σαφής και εκ των προτέρων καθορισμένη διαδικασία κλιμάκωσης αποτελεί, συνεπώς, βασική προϋπόθεση για αναλογική ενεργοποίηση, σαφή λογοδοσία και αποτελεσματική διαχείριση.

2.9. Η κήρυξη κατάστασης πολιτικής προστασίας χρειάζεται επανεξέταση

Το νομοσχέδιο παρέχει στον Εθνικό Συντονιστή ιδιαίτερα σημαντική εξουσία σε σχέση με την κήρυξη κατάστασης Πολιτικής Προστασίας, ενώ ο Υπουργός δύναται εκ των υστέρων να ακυρώσει την κήρυξη. Η ρύθμιση αυτή μεταφέρει σε διορισμένο αξιωματούχο μία απόφαση που, λόγω της φύσης και των δυνητικών συνεπειών της, υπερβαίνει τα όρια μιας συνήθους επιχειρησιακής πράξης. Η διάταξη χρειάζεται, συνεπώς, αυστηρή θεσμική και συνταγματική εξέταση. Η κήρυξη ειδικού καθεστώτος Πολιτικής Προστασίας για ολόκληρη τη Δημοκρατία ή μέρος της επικράτειας μπορεί να συνεπάγεται εκτεταμένη κινητοποίηση κρατικών υπηρεσιών, ανακατανομή ανθρώπινων και υλικών πόρων, ενεργοποίηση ειδικών σχεδίων και διαδικασιών και, αναλόγως του περιεχομένου των εφαρμοζόμενων μέτρων, σημαντικές διοικητικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες. Ως εκ τούτου, πρέπει να είναι απολύτως σαφές ποιος αξιολογεί την επιχειρησιακή αναγκαιότητα, ποιος εισηγείται την κήρυξη, ποιος λαμβάνει την τελική απόφαση και ποιος αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη της απόφασης αυτής.

Η θεσμικά συνεπέστερη αρχιτεκτονική είναι: επιχειρησιακή αξιολόγηση και τεκμηριωμένη εισήγηση, πολιτική απόφαση, επιχειρησιακή εφαρμογή. Ο Εθνικός Συντονιστής μπορεί να έχει κρίσιμο ρόλο στην εκτίμηση της κατάστασης, στη σύνθεση της επιχειρησιακής εικόνας και στην υποβολή εισήγησης προς την πολιτική ηγεσία. Η τελική απόφαση, όμως, όταν συνεπάγεται ενεργοποίηση ειδικού καθεστώτος ευρείας κρατικής εφαρμογής, πρέπει να συνδέεται ευθέως με το πολιτικά υπεύθυνο επίπεδο.

Η αντίστροφη διάταξη, κατά την οποία ο διορισμένος αξιωματούχος προβαίνει στην κήρυξη και ο πολιτικά υπεύθυνος Υπουργός δύναται απλώς να την ακυρώσει εκ των υστέρων, δημιουργεί εύλογα ζητήματα πολιτικής ευθύνης, θεσμικής νομιμοποίησης και λογοδοσίας. Επιπλέον, η κήρυξη πρέπει να συνδέεται με σαφή και προκαθορισμένα κριτήρια ενεργοποίησης, ώστε να μην εξαρτάται αποκλειστικά από ευρεία διακριτική ευχέρεια ενός προσώπου.

2.10. Η σχέση Πολιτικής Προστασίας με άμυνα, υγεία και άλλους τομείς

ο νομοσχέδιο πρέπει επίσης να αναγνωρίσει με σαφήνεια ότι η Πολιτική Προστασία αποτελεί κατεξοχήν διατομεακό σύστημα συντονισμού και υποστήριξης και όχι υπερυπηρεσία που απορροφά τις αρμοδιότητες των επιμέρους λειτουργιών του κράτους.

Σε περίπτωση ένοπλης σύγκρουσης, η στρατιωτική διοίκηση και η άμυνα του κράτους διέπονται από το δικό τους θεσμικό και επιχειρησιακό πλαίσιο. Η Πολιτική Προστασία έχει διαφορετική αλλά ουσιώδη αποστολή, ιδίως ως προς την προστασία του άμαχου πληθυσμού, την υποστήριξη εκκενώσεων, τη λειτουργία καταφυγίων, την αντιμετώπιση των συνεπειών, την υποστήριξη της συνέχειας βασικών υπηρεσιών και τη διατήρηση της ανθεκτικότητας κρίσιμων κοινωνικών λειτουργιών. Οι δύο λειτουργίες οφείλουν να συνεργάζονται μέσα από προκαθορισμένες διαδικασίες, χωρίς η μία να υποκαθιστά την άλλη.

Αντίστοιχα, σε μία υγειονομική κρίση, η επιστημονική και τομεακή αρμοδιότητα των υγειονομικών αρχών δεν μπορεί να υποκαθίσταται από ένα γενικό κέντρο Πολιτικής Προστασίας. Ο ρόλος της Πολιτικής Προστασίας είναι να υποστηρίζει τον ευρύτερο διατομεακό συντονισμό όταν οι συνέπειες της υγειονομικής κατάστασης υπερβαίνουν τον στενό τομέα της υγείας και απαιτούν κινητοποίηση πρόσθετων κρατικών μηχανισμών. Η ίδια αρχή ισχύει για περιστατικά θαλάσσιας ρύπανσης, περιβαλλοντικές κρίσεις, κυβερνοεπιθέσεις, σοβαρά βιομηχανικά ή τεχνολογικά ατυχήματα και άλλους εξειδικευμένους κινδύνους.

Η αρχή αυτή συνδέεται άμεσα και με τα επιμέρους εθνικά και τομεακά σχέδια. Ο καθ’ ύλην αρμόδιος φορέας πρέπει να διατηρεί την ευθύνη και την επιχειρησιακή αρμοδιότητα για την αντιμετώπιση του συμβάντος στον τομέα της ειδικότητάς του, αφού διαθέτει τη θεσμική, επιστημονική και τεχνική γνώση που απαιτείται για τη διαχείρισή του. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι ο ίδιος φορέας πρέπει σε κάθε περίπτωση να ασκεί και τον γενικό συντονισμό όλων των διαστάσεων μιας σύνθετης ή διατομεακής κρίσης. Όταν η κατάσταση υπερβαίνει το πεδίο ενός φορέα, ο ευρύτερος συντονισμός πρέπει να ασκείται μέσα από προκαθορισμένο θεσμικό μηχανισμό, με σαφώς κατανεμημένους ρόλους, αρμοδιότητες και ευθύνες, χωρίς να υποκαθίσταται η εξειδικευμένη αρμοδιότητα του φορέα που αντιμετωπίζει το πρωτογενές συμβάν. Η ίδια αρχή πρέπει να ισχύει και εντός κάθε αρμόδιου φορέα. Η διαχείριση ενός σύνθετου συμβάντος δεν πρέπει να στηρίζεται στη συγκέντρωση της επιχειρησιακής δράσης, του συντονισμού και της λήψης όλων των αποφάσεων σε ένα πρόσωπο, αλλά σε οργανωμένη δομή διαχείρισης με διακριτούς ρόλους, σαφείς ευθύνες και προκαθορισμένες διαδικασίες.

Το εθνικό σύστημα πρέπει, συνεπώς, να διαθέτει θεσμοθετημένα σημεία διασύνδεσης, σαφείς διαδικασίες συνεργασίας και προκαθορισμένους μηχανισμούς μετάβασης από τομεακή σε διατομεακή διαχείριση, και όχι να επιχειρεί την οργανική ή επιχειρησιακή υπαγωγή όλων των εμπλεκόμενων φορέων σε έναν κεντρικό αξιωματούχο.

2.11. Λογοδοσία και κατανομή ευθύνης

Η σαφής κατανομή αρμοδιοτήτων δεν αποτελεί γραφειοκρατική πολυτέλεια. Αποτελεί βασική προϋπόθεση τόσο της αποτελεσματικής διοίκησης όσο και της θεσμικής λογοδοσίας. Σε μία σοβαρή καταστροφή ή κρίση πρέπει να μπορεί να διαπιστωθεί με ακρίβεια ποιος έλαβε τη στρατηγική ή πολιτική απόφαση, ποιος είχε την επιχειρησιακή ευθύνη, ποιος διέθετε την κρίσιμη πληροφορία, ποιος εξέδωσε συγκεκριμένη εντολή, ποια υπηρεσία ήταν υπεύθυνη για την εκτέλεσή της και σε ποιο επίπεδο σημειώθηκε ενδεχόμενη αστοχία. Η ανάγκη αυτή γίνεται ακόμη σημαντικότερη όταν εμπλέκονται πολλαπλές υπηρεσίες και διαφορετικά επίπεδα διοίκησης. Η συλλογική ή διατομεακή διαχείριση μιας κρίσης δεν πρέπει να οδηγεί σε διάχυση της ευθύνης. Αντιθέτως, κάθε απόφαση πρέπει να μπορεί να συνδεθεί με το αρμόδιο όργανο και με το επίπεδο στο οποίο αυτή λήφθηκε: πολιτικοστρατηγικό, επιχειρησιακό ή τακτικό.

Εάν οι αρμοδιότητες συγκεντρώνονται ασαφώς στον Εθνικό Συντονιστή ή εάν τα όρια μεταξύ εισήγησης, συντονισμού, διοίκησης και τελικής απόφασης δεν είναι σαφώς καθορισμένα, υπάρχει κίνδυνος αντί να ενισχυθεί η λογοδοσία να δημιουργηθεί σύγχυση μεταξύ πολιτικής, διοικητικής, επιχειρησιακής και, αναλόγως της περίπτωσης, νομικής ή ποινικής ευθύνης. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη εντονότερο εάν ο ίδιος αξιωματούχος συγκεντρώνει πληροφορίες, εισηγείται, συντονίζει, διαθέτει δυνάμεις και στη συνέχεια αποτελεί και τον κύριο δίαυλο ενημέρωσης της πολιτικής ηγεσίας. Για τον λόγο αυτό ο Νόμος πρέπει να καθορίζει όχι μόνο τις αρμοδιότητες κάθε οργάνου αλλά και τα όρια, τις διαδικασίες άσκησης και τη σχέση τους με τις αρμοδιότητες των άλλων φορέων. Η καταγραφή των αποφάσεων, των εισηγήσεων, των εντολών και των μεταβολών του επιπέδου ενεργοποίησης πρέπει επίσης να αποτελεί οργανικό μέρος του συστήματος, ώστε να υπάρχει σαφής διοικητική διαδρομή και δυνατότητα μεταγενέστερης αξιολόγησης.

Η θεμελιώδης αρχή παραμένει απλή: αρμοδιότητα χωρίς λογοδοσία δεν νοείται, αλλά ούτε λογοδοσία χωρίς σαφή, προκαθορισμένη και νομικά θεμελιωμένη αρμοδιότητα

3. Συμπέρασμα

Το βασικό πρόβλημα του νομοσχεδίου δεν είναι η προσπάθεια δημιουργίας ισχυρού και ενιαίου Εθνικού Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας. Αντίθετα, η θεσμική αναβάθμιση της Πολιτικής Προστασίας, η ενίσχυση της πρόληψης και της ετοιμότητας και η δημιουργία αποτελεσματικών μηχανισμών διατομεακού συντονισμού αποτελούν αναγκαία και ορθή επιδίωξη. Το ίδιο το ευρωπαϊκό πλαίσιο αντιμετωπίζει την Πολιτική Προστασία ως ολοκληρωμένο σύστημα πρόληψης, ετοιμότητας και απόκρισης, διατηρώντας παράλληλα σαφή διάκριση των επιμέρους λειτουργιών και αρμοδιοτήτων.

Το πρόβλημα εντοπίζεται στο ότι η επιδιωκόμενη ενότητα δράσης επιχειρείται, σε σημαντικό βαθμό, μέσω συγκέντρωσης αρμοδιοτήτων και συγχώνευσης διαφορετικών επιπέδων διαχείρισης, ενώ ένα σύγχρονο και ανθεκτικό σύστημα πρέπει να οικοδομείται στη βάση της σαφούς κατανομής αρμοδιοτήτων, της διαλειτουργικότητας, των προκαθορισμένων επιπέδων ενεργοποίησης, της διακριτής διοίκησης και του αποτελεσματικού συντονισμού. Η διάκριση αυτή δεν είναι οργανωτική λεπτομέρεια. Καθορίζει ποιος έχει αρμοδιότητα, ποιος αποφασίζει, ποιος διοικεί, ποιος συντονίζει και ποιος λογοδοτεί σε κάθε στάδιο μιας κατάστασης.

Παράλληλα, απαιτείται ουσιαστική αναθεώρηση της επιστημονικής και νομικής ορολογίας του νομοσχεδίου. Ο κίνδυνος ή η απειλή, το συμβάν, η καταστροφή και η κρίση δεν αποτελούν ταυτόσημες έννοιες και δεν πρέπει να παράγουν αυτομάτως τις ίδιες έννομες και επιχειρησιακές συνέπειες. Ο ευρωπαϊκός νομοθέτης ορίζει την «καταστροφή» βάσει της σοβαρότητας των πραγματικών ή δυνητικών επιπτώσεών της, ενώ το IPCR προσδιορίζει την «κρίση» με βάση την ευρύτητα των επιπτώσεων ή την πολιτική σημασία που καθιστά αναγκαίο τον συντονισμό σε πολιτικό επίπεδο. Η διάκριση αυτή πρέπει να αποτελέσει θεμέλιο και του εθνικού νομοθετικού πλαισίου.

Ενιαίος Μηχανισμός δεν σημαίνει ένα πρόσωπο που διοικεί το σύνολο του κρατικού μηχανισμού. Σημαίνει κοινή αντίληψη κινδύνου, κοινό πλαίσιο σχεδιασμού, κοινή επιχειρησιακή εικόνα, διαλειτουργικότητα, σαφείς αλυσίδες διοίκησης, προκαθορισμένα σημεία συνεργασίας και διακριτό πολιτικοστρατηγικό επίπεδο που αναλαμβάνει την ευθύνη των αποφάσεών του. Η ίδια λογική αποτυπώνεται και στο IPCR, όπου ο πολιτικός έλεγχος και η στρατηγική κατεύθυνση παραμένουν στο πολιτικό επίπεδο και οι ρυθμίσεις συντονισμού δεν αντικαθιστούν ούτε διπλασιάζουν τους υφιστάμενους μηχανισμούς.

Η αναγκαία βελτίωση του νομοσχεδίου, συνεπώς, δεν απαιτεί εγκατάλειψη της μεταρρύθμισης αλλά ορθή θεσμική, επιστημονική και νομοτεχνική θεμελίωσή της. Απαιτεί σαφείς ορισμούς, αντικειμενικά και κλιμακωτά κριτήρια ενεργοποίησης, κατοχύρωση του τακτικού, επιχειρησιακού και πολιτικοστρατηγικού επιπέδου, διατήρηση των οργανικών αλυσίδων διοίκησης, προστασία και λειτουργική διασύνδεση των υφιστάμενων εθνικών και τομεακών σχεδίων, σαφή ρόλο της Υπουργικής Ομάδας Χειρισμού Κρίσης και επαναπροσδιορισμό του Εθνικού Συντονιστή ως κεντρικού φορέα συντονισμού και όχι ως υποκατάστατου των θεσμικά αρμόδιων κρατικών οργάνων.

Η ΠΕΔ θεωρεί, επομένως, ότι η επιτυχία της μεταρρύθμισης θα κριθεί όχι από το εύρος των εξουσιών που θα συγκεντρωθούν σε έναν νέο μηχανισμό ή αξιωματούχο, αλλά από το κατά πόσον ο Νόμος θα δημιουργήσει ένα σύστημα σαφές ως προς τις έννοιες, αναλογικό ως προς την ενεργοποίηση, διακριτό ως προς τις αρμοδιότητες, συνεκτικό ως προς τον σχεδιασμό και απολύτως προσδιορισμένο ως προς τη διοίκηση, τον συντονισμό και τη λογοδοσία. Μόνο υπό αυτές τις προϋποθέσεις η θεσμική αναβάθμιση της Πολιτικής Προστασίας μπορεί να επιτύχει τον σκοπό της χωρίς να δημιουργήσει νέες επικαλύψεις, συγκρούσεις αρμοδιοτήτων ή ασάφειες σε ένα πεδίο όπου η σαφήνεια αποτελεί προϋπόθεση αποτελεσματικής προστασίας της ανθρώπινης ζωής, του περιβάλλοντος, της περιουσίας και της λειτουργίας του κράτους.

 

Η Πολιτική Προστασία δεν μπορεί να σημαίνει αποδόμηση ή θεσμικούς πειραματισμούς έναντι του Τμήματος Δασών

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν αναφορές που έχουν διατυπωθεί εκτός του κειμένου του νομοσχεδίου αναφορικά με ενδεχόμενη μεταφορά του Τμήματος Δασών ή επιμέρους λειτουργιών του κάτω από τη διοικητική ή οργανική δομή της Πολιτικής Προστασίας.

Ένα τέτοιο ενδεχόμενο δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλή οργανωτική επιλογή. Το Τμήμα Δασών αποτελεί εξειδικευμένη κρατική υπηρεσία με αποστολή που υπερβαίνει κατά πολύ την επιχειρησιακή αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών και περιλαμβάνει τη δασική πολιτική, την προστασία και διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων, την πρόληψη, την αποκατάσταση και τη μακροχρόνια επιστημονική διαχείριση. Η αποκοπή επιμέρους λειτουργιών του ενδέχεται να διαρρήξει την ενότητα αυτών των αρμοδιοτήτων και να επηρεάσει αρνητικά τόσο την πρόληψη όσο και την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα.

Η Πολιτική Προστασία οφείλει να ενισχύει τον συντονισμό και τη διαλειτουργικότητα των εμπλεκόμενων υπηρεσιών και όχι να λειτουργεί ως μηχανισμός οργανικής απορρόφησής τους.

Η ΠΕΔ έχει ήδη διατυπώσει δημόσια συγκεκριμένες θέσεις και σοβαρές ανησυχίες επί του ζητήματος και θεωρεί ότι αυτές πρέπει να ληφθούν ουσιαστικά υπόψη πριν από οποιαδήποτε απόφαση ή αναδιάρθρωση. Οποιαδήποτε μεταβολή που αφορά το Τμήμα Δασών ή επιμέρους λειτουργίες του πρέπει να προηγηθεί ειδικής επιστημονικής, θεσμικής και επιχειρησιακής αξιολόγησης και ουσιαστικής διαβούλευσης και δεν μπορεί να προκύψει παρεμπιπτόντως μέσα από τη δημιουργία του νέου Μηχανισμού Πολιτικής Προστασίας.